Алматыда өткен Өңірлік коммуникациялар қызметінің брифингінде Ахмет Байтұрсынұлы атындағы Тіл білімі институтының директоры Анар Фазылжан отандық тіл біліміндегі түбегейлі өзгерістер туралы айтып берді. Бүгінде ғасырлық тарихы бар қазақ лингвистикасы дәстүрлі зерттеулерден заманауи цифрлық форматқа толықтай көшті.
Қазақ тіл білімінің іргетасы Алаш зиялыларының, әсіресе Ахмет Байтұрсынұлының ерен еңбегімен қаланды. Олар еуропалық ғылыми тәсілдерді қазақ тілінің табиғатына икемдеп, грамматика, фонетика және терминологиялық жүйені бекітті. Бүгінде қазақ тілі тек қарым-қатынас құралы емес, ғылым мен іс жүргізудің толыққанды тіліне айналды.
Қазақстандық лингвистика жаһандық технологиялық үрдістерді белсенді меңгеруде:
-
Қазақ тілінің ұлттық корпусы: Бұл — түрлі стиль мен жанрдағы мәтіндерді біріктіретін, 20-дан астам тақырыптық бөлімнен тұратын ауқымды цифрлық база. Ол ғалымдарға тілдің қазіргі жай-күйін Big Data арқылы жедел талдауға мүмкіндік береді.
-
Үлкен тілдік модельдер (LLM): Институт мамандары жасанды интеллект технологияларын дамытуға қатысып жатыр. Мұндағы басты басымдық — тілдік модельдерге қазақ тілінің мәдени коды мен фразеологизмдерін, мақал-мәтелдерін терең сіңіру.
Қазіргі лингвистика психология, әлеуметтану және нейроғылыммен тығыз байланысты дамуда. Институтта «Ахметтану» бөлімімен қатар, жоғары технологиялық зертханалар жұмыс істейді:
-
Eye-Tracking (Көз қозғалысын бақылау): Ғалымдар бұл технологияның көмегімен адамның мәтінді қалай қабылдайтынын зерттейді. Бұл мәліметтер оқулықтардың сапасын арттыруға және визуалды ақпаратты оңтайландыруға көмектеседі.
-
Жаңа бағыттар: Психолингвистика мен лингвистикалық персонология салалары бойынша адамның интеллектуалдық мүмкіндіктерін тіл арқылы дамыту мәселелері зерттелуде.
Анар Фазылжанның айтуынша, қазіргі қоғамда балалардың аз сөйлеп, мәнсіз мәтіндерді көп тұтынуы лингвистерді алаңдатып отыр. Сөйлеу дағдысының төмендеуі адамның интеллектуалдық және когнитивтік қабілетіне тікелей әсер етеді. Сондықтан тілдік зерттеулердің мәдени және зияткерлік тұтастықты сақтаудағы рөлі бұрынғыдан да маңызды.
Тәуелсіздік жылдарында лингвистикалық зерттеулерге сұраныс еселеп артты. Сарапшылар гуманитарлық ғылымдардың қоғамдағы құндылығын көтеру қажеттігін алға тартады. Қазақ тілі цифрландыру дәуірінде тек технология тілі емес, ұлттық бірегейлік пен адамгершілік құндылықтардың басты тасымалдаушысы болып қала бермек.